هر سال با آمدن بهار و چند روز مانده به سال نو، سفره‌های هفت سین وارد خانه‌هایمان می‌شود. آیا تا به حال به این فکر کردید که رسم پهن کردن سفر هفت سین از کجا آمده است؟ جالب است بدانید که مردم کشورهای دیگر که نوروز را جشن می‌گیرند (مانند افغان‌ها، تاجیک‌ها و ترکمن‌ها) این سفره را نمی‌چینند و این سفره حتی میان کردها (که از حافظان آیین‌های باستانی ایرانی بوده‌اند) نیز رواج نداشته و به تازگی سفره هفت‌سین در میان زرتشتیان شهرنشین فراگیر شده‌است. با ما همراه باشید تا فلسفه ی سفره هفت سین را با هم بررسی کنیم.

 

تاریخچه سفره هفت سین

سفره هفت سین

طبق مطالعاتی که در تاریخ ایران صورت گرفته است تا حدی تاریخچه این رسم مبهم بوده و پیشینه‌ای کهن برای سفره هفت سین به چشم نخورده است. با توجه به تمام شواهدی که در تاریخ از وجود سفره هفت سین دیده می‌شود و با وجود آن که اجزای آن ریشه در اعتقادات و فرهنگ باستانی ایران دارد، تا قرن بیستم میلادی هیچ گونه اثری از سبک و سیاق امروزی و اجزای تشکیل دهنده سفره هفت سین که با حرف «سین» آغاز می‌شوند، در هیچ کتاب تاریخی دیده نشده است. اینها نشان دهنده آن است که سفره هفت سین امروز که با آن به استقبال بهار و سال نو می‌رویم یک رسم نوظهور است. گویا هفت شین، هفت میم و یا هفت چین کهن‌تر از آن هستند و در گذر روزها دستخوش تغییرات شده و تنها هفت سین از آنها باقی مانده است.

سفره هفت سین

هفت شین را به قبل از ورود اسلام ربط می‌دهند. اجزای این سفره شامل شمع، شیرینی، شهد (عسل)، شمشاد، شقایق یا شاخه نبات، شراب بوده است. برخی از این اجزا هنوز در سفره هفت سین حضور دارند و برخی با ورود اسلام تغییر کردند.

اما سفره هفت شین در تاریخ جایگاه مطمئنی ندارد. کلمه شهد و شراب (معادل فارسی شراب «می» است) دو واژه عربی هستند که در ایران باستان استفاده از کلمات عربی جایی در زبان فارسی نداشته است. اگر قرار بود که سفره هفت شین یک سفره باستانی در دوران قبل از اسلام باشد باید از عناصری بر سر سفره استفاده می‌شده که نام پارسی داشته باشد.

سفره هفت سین

برخی معتقدند که هفت چین سفره نوروزی در روزگاران قدیمی بوده است. این سفره را به دوران هخامنشیان می‌رسانند که در این دوران در هفت ظرف چینی غذا می گذاشتند. این فرضیه هم نمی تواند قابل قبول باشد زیرا نام «چینی» که به یک نوع ظرف اطلاق می شود به معنی ظرفی است که از کشور چین آمده بود، در صورتی که طبق اطلاعات تاریخی در زمان هخامنشیان هیچ تجارتی بین ایران و چین وجود نداشته است. برخی هم ریشه‌ی هفت چین را به هفت چیدنی ربط می‌دهند که این ریشه‌یابی از سوی محققین جدی گرفته نمی‌شود.

برخی از شواهد نشان می‌دهد که در گذشته سفره هفت میم شامل مرغ، ماهی، ماست، مویز و …وجود داشته است. امروزه در بوشهر در کنار سفره هفت سین، این سفره را نیز برپا می‌شود.

 

چرا هفت؟

سفره هفت سین

نه تنها عدد هفت در میان ایرانیان باستان مقدس بوده بلکه در میان ساکنان امروز ایران نیز این عدد مقدس باقی مانده است و در بیشتر فرهنگ ها و ملتهای مختلف هم از جایگاه ویژه ای برخوردار است. تقدس عدد هفت در ایران باستان از آیین مهر یا میترا می‌آید. عدد هفت در زبان باستانی به نام ” امرداد” است. امرداد معنای جاودانگی و بی‌مرگی داشت و از آنجایی که این عدد معنای زیبای زندگی و جاودانگی را می‌داد، هفت واژه را به نشانه آن انتخاب کرده و بر سفره نوروزی می‌چینند.

سفره هفت سین

برخی معتقدند که هفت سین نشانه‌ی هفت دانه گیاهی (جو، ماش، عدس، ارزن، لوبیا، نخود و گندم) است که در زمان پارسیان کهن، مردم روزهای قبل از نوروز از آن‌ها سبزه می‌پروراندند و ظرف آن را بر سرد در خانه خود قرار می‌دادند و هرکدام که بهتر سبز می‌شد، نشانه‌ی پرثمر بودن آن محصول در آن سال بوده است.

 

اجزای سفره هفت سین:

سفره هفت سین

با توجه به اینکه امروزه سفره هفت سین رسم ملی در میان مردم کشورمان است ما هم سین‌های این سفره را با هم می‌شماریم و فلسفه هر یکی از این سین‌ها را با هم مرور می‌کنیم:

سفره هفت سین

سمنو: سمنو نماد از زایش و بارور شدن گیاهان توسط فروهر است. سمنو که از جوانه‌های تازه رسیده گندم آماده می‌شود نماد فراوانی خوراک است. در برخی منابع سمنو نماد فرشته شهریور و خواربار است.

 

سفره هفت سین

سنجد: سنجد که عطر برگ و شکوفه‌های آن محرک عشق و مهر است و از مقدمات اصلی زایندگی به شمار می‌آید، باید بر سر سفره نوروزی نمایان باشد. وجود سنجد در سفره نوروزی انگیزه زایش کیهانی است. سنجد همچنین نمادی از دلبستگی و فرشته خورداد است.

 

سفره هفت سین

سیر: نماد میکروب زدایی و پاکیزگی محیط زیست و سلامت بدن و نیز زدودن چشم زخم است که باید حتما بر سر سفره قرار داشته باشد. به اعتقاد زرتشتیان بوی سیر دیوان را فرار می‌دهد. علاوه بر این سیر را همچنین نمادی از اهورا مزدا می‌دانند.

 

سفره هفت سین

سرکه: همانند سیر نمایانگر پاکی محیط، زدودن آلودگی و باطل کردن سحر و جادو است .سرکه نمادی از جاودانگی و خدای امرداد نیز هست.

 

سفره هفت سین

سماق: سماق نماد عشق، مهر و پیوند دل‌ها است که بر سر سفره هفت سین قرار گرفته می‌شود. سماق همچنین فرشته بهمن نماد باران است.

 

سفره هفت سین

سیب: سیب، نمادی از تندرستی و زیبایی است. سیب را مادربزرگ یا پدربزرگ خانواده بر سفره هفت سین می‌چیند شاید به آن خاطر که همه ما بارها شاهد دلواپسی و نگرانی مادر خانواده برای حفظ سلامتی اعضای خانه بوده‌ایم. سیب همینطور نمادی از پاکی، فرشته، زن و باروری است.

 

سفره هفت سین

سبزه: شاید زیباترین ویژگی سفره هفت سین را می‌توان به وجود سبزه آن دانست، به این دلیل که سبزه با رنگ و طراوت خود دل‌ها را شاد می‌کند و با نگاه به آن طلوع سال جدید را زیباتر می‌کند. سبزه همچنین فرشته اردیبهشت و نماد آب‌های پاک و بیکران است.

در میان اقوام و شهرهای مختلف اجزای سفره هفت سین متفاوت است و تفاوت جزیی در سین‌ها وجود دارد. برای نمونه در برخی شهرها سکه (نماد برکت) ، سپند (اسفند به نشانه‌ی دفع چشم‌زخم) یا ساعت در سفره چیده می‌شود. اما هفت سین نوروزی باید دو ویژگی مهم داشته باشند: خوردنی باشند و ریشه گیاهی داشته باشند.

 

اما سایر اجزای سفر هفت سین شامل:

سفره هفت سین

کتاب مقدس (با ظهور اسلام قرآن کتاب مقدس بسیاری از ایرانیان شد. در بین ایرانیان و مسلمانان مرسوم است که به هنگام چیدن سفره هفت سین اولین چیزی که در بالاترین قسمت سفره قرار می دهند، قرآن کریم است. افراد دیگر با ادیان مختلف کتاب مقدس خود را در سفره نوروزی قرار می‌دهند.) و کتاب شاهنامه فردوسی (برخی از مردم ایران به پاس زحمات فردوسی در حفظ زبان فارسی در سفره نوروزی خود کتاب این شاعر بزرگ ایرانی را قرار می‌دهند).  

سفره هفت سین

آینه: آینه نماد روشنایی است و حتما باید بالای سفره جای گیرد.

آب: بر اساس یک سنت قدیمی، کاسه یا ظرفی را پر از آب می کنند و به عنوان نمادی از خواست انسان برای باریدن رحمت الهی بر سر سفره قرار می‌دهند. در گذشته سیب قرمز یا نارنج نیز به نشانه‌ی کره زمین در کاسه‌‌ی آب قرار می‌دادند و غوطه ور می‌‌کردند.

سفره هفت سین

تخم مرغ رنگ شده: این عناصر به عنوان نمادی از نژادهای مختلف در هفت سین گذاشته می شوند و مصداقی از بنی آدم اعضای یکدیگرند را به نمایش می گذارند.

شمع: شمع نمادی از شادی و روشنایی است و روشن کردن آنها هم روشنایی جاودانه را به تصویر می‌کشد.

گندم یا نان سنگک: این عناصر به نشانه‌ی برکت بر سر سفره هفت سین قرار می گیرند و نمادی از روزی فراوان و تغذیه هستند.

سفره هفت سین

ماهی قرمز: ماهی قرمز در سفره هفت سین به نماد روزی حلال قرار می‌گیرد. بهتر است آن را با عنصر دیگری جایگزین کرد و آن سیب قرمز در کاسه‌ای از آب است که نماد گردش زمین به شمار می‌رود. این مورد به نظر جایگزین مناسبی است.

 

سفره هفت سین

سفره هفت سین بهانه است تا ساعاتی در کنار خانواده و دوستان خود بنشینید و به سالی که گذشته فکر کنید و سال پیش رو در نظر مجسم کنید و با نگاه کردن به اجزای آن زیبایی‌های زندگی را به یاد بیاورید. لست سکند برای همه مردم ایران سالی خوش، سرشار از برکت و سلامتی آرزمند است. در لحظه تحویل سال به یاد تمامی همراهان و هم وطنان خود باشید و از حال و هوای سفره‌های هفت سین شهرتان برای ما هم بگوید.